Aprobata IBDiM dla rur kamionkowych – czy istnieje wymóg jej posiadania ?

Moim zdaniem, Zamawiający (inwestor) nie ma prawa wymagać, aby rury i kształtki kamionkowe do rurociągów kanalizacyjnych, lokalizowanych w pasie drogowym, posiadały aprobatę techniczną IBDiM.

Uzasadnienie  prawne:

W Polsce jedynym dokumentem dopuszczającym wyrób do stosowania w budownictwie, jest Krajowa Deklaracja Zgodności na zgodność z Polską  Normą (albo aprobatą techniczną, jeżeli normy na dany wyrób nie ma) + znak CE albo znak budowlany. (Ustawa z 16 kwietnia 2004  o wyrobach budowlanych  Rozdz. 2)

Żądanie  Zamawiającego, aby materiały  przeznaczone do budowy kanalizacji posiadały dodatkowe dokumenty, które nie są  wymagane prawnie, a które posiada tylko jeden producent, jest jednoznacznym  wskazaniem na tego producenta, nawet,  jeżeli nie jest on wymieniony z nazwy.

Aprobatę IBDiM, która nie jest obligatoryjnym dokumentem dopuszczającym rury kamionkowe do stosowania w budownictwie, posiada tylko producent Keramo-Steinzeug.  Wymóg posiadania tej aprobaty jednoznacznie wskazuje rury i kształtki kamionkowe produkcji Keramo-Steinzeug, eliminując innych producentów tego wyrobu, mimo, że ich produkcja jest zgodna z polską/europejską  normą PN-EN 295 oraz posiadają znak CE.

Jest to zasadnicze złamanie przez Zamawiającego  zasady uczciwej konkurencji poprzez naruszenie przepisów PZP (Prawo Zamówień Publicznych):  Art.7 ust.1;  Art.29 ust. 2 i 3 oraz Dyrektywy Unii Europejskiej nr 93/36EWG, Art. 8(6), regulującej procedury udzielania zamówień publicznych, która została włączona do polskiego prawa narodowego i stanowi, że:  „Państwa członkowskie zakażą wprowadzania do dokumentacji, dotyczącej zamówienia publicznego na konkretne dostawy, takich specyfikacji technicznych, które odnosząc się do produktów określonej produkcji, pochodzenia lub produkowanych w określony sposób, skutkują uprzywilejowaniem lub eliminacją pewnych dostawców lub pewnych produktów – chyba, że jest to uzasadnione przedmiotem zamówienia”.

 Art. 8(6) stanowi, że: „zabronione jest wskazywanie znaków towarowych, patentów, typów, jak również określonego pochodzenia lub określonej produkcji”.   

Konsekwencje za naruszenie przepisów ustawy PZP są określone w Art. 200 ust. 2.1 i 2.2 ustawy, a w przypadku gdzie występują dotacje ze środków unijnych mogą być dalej idące.

Uzasadnienie techniczne:

Rurociąg podziemny jest konstrukcją, a każda konstrukcja musi być obliczona na wytrzymałość.  W tym celu wykonuje się obliczenia statyczne (wytrzymałościowe) określające warunki techniczne budowy. Określa się poprzez obliczenia odpowiednie materiały (w naszym przypadku  odpowiedni typ rur kamionkowych i ich parametry techniczne) i odpowiednie zabezpieczenie budowli podziemnej (rurociągu) uwzględniające nawet ekstremalne siły jakie na tą konstrukcję będą działały.

Norma PN-EN 295 z góry przewiduje, że takie obliczenia muszą być zrobione (na obciążenia statyczne od gruntu i dynamiczne od pojazdów) i stawia odnośnie tego szereg wymagań, które rury kamionkowe muszą spełniać. Są to wytrzymałość na zgniatanie (rozdz. 2.9 normy PN-EN 295-1), wytrzymałość na moment zginający  (rozdz. 2.11), wytrzymałość na zmęczenie pod obciążeniem zmiennym  (rozdz. 2.13)(tu w grę wchodzi obciążenie od zmiennego ruchu ulicznego), a nawet odchylenia kątowe (rozdz. 3.3), które mogą wystąpić zwłaszcza przy zmiennym obciążeniu.

Wiadome jest, że rurociągi medialne (wodociągi, kanalizacja a nawet gazociągi) powszechnie układane są pod ciągami komunikacyjnymi lub wzdłuż nich, gdyż jest to najwłaściwsze miejsce do ich zabudowy, zwłaszcza w miastach. Po prostu nie ma dla nich innego miejsca, trudno je przecież prowadzić pod zabudowaniami. Chodzi także o łatwość dostępu np. w czasie awarii lub remontów.

Norma dotycząca rur kamionkowych PN-EN 295, określająca wymagania dla rur i kształtek, ma już na uwadze miejsce gdzie te produkty zostaną zabudowane (ciągi komunikacyjne). Wynika z tego, że żadne inne dokumenty ( typu aprobata IBDiM) absolutnie nie są potrzebne.

Wnioski:

Aprobata techniczna IBDiM dla rur kamionkowych Keramo-Steinzeug jest dokumentem całkowicie zbędnym.  Jest to tylko i wyłącznie chwyt marketingowy. Służy ona  do eliminacji rur kamionkowych innych producentów, poprzez  stawianie wymogu jej posiadania przez Zamawiającego (przeważnie nieświadomego lub sugestywnie wprowadzonego w błąd).  

Jedynym warunkiem zastosowania rur kamionkowych danego producenta jest wyłącznie zgodność jego wyrobów z Polską Normą PN-EN 295.

Ustawa Prawo Zamówień Publicznych  Art. 30 ust 1:

„Zamawiający opisuje przedmiot zamówienia za pomocą cech technicznych i jakościowych, z zachowaniem Polskich Norm przenoszących normy europejskie lub norm innych państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego przenoszących te normy.

Jasno wynika z powyższego, że stawianie przez Zamawiającego wymogów posiadania dodatkowych dokumentów dla wyrobów  produkowanych zgodnie z Polską Normą jest niedopuszczalne.

mgr inż. Piotr Leśniański

Sprawdzanie rur przed montażem - powierzchnia czołowa bosego końca rury kielichowej

Podczas sprawdzania rur przed montażem rurociągu, inspektor nadzoru postawił zarzut, że powierzchnia czołowa bosego końca rur kielichowych nie jest idealnie gładka (rury z systemem połączeń C - uszczelka poliuretanowa)

Norma dla rur kamionkowych PN-EN 295-1 stawia takie wymagania dla produktu, których celem jest zapewnienie niczym niezakłóconego, swobodnego, grawitacyjnego przepływu ścieków w skonstruowanym z tych rur rurociągu. Część wymagań jest bezdyskusyjna i nie ma od nich żadnych odstępstw. Istnieją jednakże takie wymagania, które nie mają istotnego wpływu na przepływ ścieków –  w takich przypadkach norma dopuszcza pewne, ściśle co do wartości określone odstępstwa.

Powierzchnie czołowe (bosego końca oraz dna kielicha)

Powierzchnie czołowe bosego końca oraz dna kielicha nie powinny się stykać  (przylegać ściśle do siebie) po połączeniu rur. Uszczelki poliuretanowe (na bosym końcu i wewnątrz kielicha) są tak skonstruowane w swoim kształcie, aby nie dopuścić do takiego przypadku. Widać to zawsze na filmie z kamerowania wewnętrznej powierzchni rurociągu. Zawsze między tymi płaszczyznami istnieje pewien odstęp, czasami mały lub dużo większy (zwłaszcza przy większych średnicach). Producenci podają średni odstęp rzędu 10 mm (patrz załącznik „połączenie 1 cm”)

Odstęp ten jest niezbędny aby zapewnić spełnienie jednego z  najważniejszych wymogów normy „Odchylenie kątowe” (PN-EN 295-1 rozdz. 3.3) 

Pod wpływem ruchów gruntu,  spowodowanych chociażby  zmiennym poziomem wody gruntowej czy zmiennym obciążeniem dynamicznym od pojazdów, rurociąg zawsze „pracuje” – jest elastyczny. Tą elastyczność zapewnia specjalne połączenie, które odchylone od współosiowości (o wartość podaną w normie) jest jeszcze całkowicie szczelne. Jest to właśnie wymóg „odchylenia kątowego”.  Rury o których mówimy, są to rury o połączeniu w systemie C (PN-EN 295 rozdz. 3.6 str. 13). 

Gdyby istniało wymaganie, aby te płaszczyzny do siebie ściśle przylegały, to musiałyby być idealnie równe (płaskie). Ale wtedy nie istniałaby możliwość odchylenia rur na połączeniu od współosiowości, czyli zapewnienia wymagania normy „odchylenie kątowe”.

Konieczność istnienia tego odstępu jest wyraźnie podana w PN-EN 295-3 „Metody badań” w rozdz. 18.2 „Połączyć głęboko rury……następnie rozdzielić na osi wzdłużnej…Odstęp miedzy rurami ma wynosić 5 mm dla rur o DN poniżej 300. Dla rur o DN 300 i większych, odstęp jest niezbędny w celu uzyskania odchylenia podanego w tablicy 9 część 1 (PN-EN 295-1)”.

Wynika z powyższego, że ewentualne nierówności powierzchni czołowej bosego końca rury nie mają absolutnie żadnego wpływu na niezakłócony przepływ ścieków, ani na prawidłowy montaż rurociągu. Omawiana powierzchnia czołowa bosego końca wręcz nie ma prawa ściśle przylegać do żadnej innej powierzchni (powierzchni dna kielicha) i nie musi być idealnie równa (płaska, gładka).

Wyprzedzająco zaznaczam, że podobna sytuacja odnośnie bosego końca rury, związana z koniecznością istnienia odstępu między powierzchniami , występuje w wymaganiu (i odstępstwach od niego) „prostopadłość końców rury” (PN-EN 295-1 rozdz. 2.4 oraz PN-EN 295-3 rozdz. 2

mgr  inż. Piotr Leśniański

Czy rury kamionkowe muszą być glazurowane ?

„Nasiąkliwość” wewnętrznej powierzchni rur kamionkowych (zgodnie z normą PN-EN 295-1)

(na przykładzie rur bezkielichowych, nieglazurowanych EuroTop/SuperSleve produkcji brytyjskiej firmy Hepworth)

Norma PN-EN 295-1 „Rury i kształtki kamionkowe i ich połączenia w sieci drenażowej i kanalizacyjnej – Wymagania” dopuszcza do stosowania rury szkliwione (glazurowane) i nieszkliwione (rozdz. 2.1)

Norma ta w rozdziale 2.14 „Wodoszczelność rur” podaje jaka może być maksymalna „nasiąkliwość” wewnętrznej powierzchni rury kamionkowej.

Norma stwierdza, że ilość wody, która „wsiąka” w ściankę rury (od strony wewnętrznej, w ciągu 15 minut, przy ciśnieniu wody w rurze 0,5 bar) nie powinna przekraczać 0,07 l/m² wewnętrznej powierzchni rury.

Wartość 0,07 l/m² jest wartością maksymalną dopuszczoną przez normę.

Rury kamionkowe SuperSleve/EuroTop produkcji angielskiej firmy Hepworth nie są glazurowane, ale ich struktura materiałowa jest zbliżona do struktury porcelany/szkła. Rury te produkowane są w najwyższej klasie wytrzymałości (klasa 240) i posiadają minimalne wartości nasiąkliwości w porównaniu nawet z rurami glazurowanymi.

Badania wykonane przez MPA NRW wykazały, że „nasiąkliwość” rur SuperSleve/EuroTop zawiera się w przedziale wartości 0,004 - 0,016 l/m²  a więc jest ponad czterokrotnie niższa niż maksymalna, którą dopuszcza norma.

Jest to najlepszy dowód, że rury kamionkowe, produkowane przy zastosowaniu nowoczesnych technologii, nie muszą być glazurowane.

mgr inż. Piotr Leśniański

Uszczelki w połączeniach rur kamionkowych - odporność chemiczna

Producentów rur kamionkowych  w obszarze Unii Europejskiej obowiązuje jednolita norma techniczna EN 295. W poszczególnych państwach członkowskich do numeru normy dodaje się przedrostek właściwy dla danego komitetu normalizacyjnego. Przykład: W. Brytania – BS EN 295, Francja – NF EN 295, Niemcy – DIN EN 295,  itd.

W Polsce w/w norma obowiązuje pod nazwą PN EN 295 - “Rury i kształtki kamionkowe i ich połączenia w sieci drenażowej i kanalizacyjnej”.

Norma ta dopuszcza dwa rodzaje materiałów do uszczelnień. Są to uszczelnienia elastomerowe (kauczukowe) , poliuretanowe  (PN-EN 295 p. 3.1.1 oraz p. 3.1.2).

Uszczelnienia kauczukowe mogą być stosowane w konfiguracji z np. polipropylenem i  polistyrenem.

Dotychczas stosowane są przez producentów uszczelki z trzech rodzajów elastomerów (gumy-kauczuku):

typu SBR – do typowych ścieków komunalnych

typu EPDM – do ścieków bardziej agresywnych (typowe kwasy i zasady)

typu NBR (nitril) – do ścieków ropopochodnych. Uwaga – przez ścieki ropopochodne należy rozumieć ścieki zawierające ropę naftową, benzynę, olej opałowy, olej napędowy (diesel), oleje silnikowe itp., ale nie substancje bardzo agresywne typu węglowodory aromatyczne.

Uszczelka poliuretanowa też jest odporna na ścieki ropopochodne, jednak nie w takim stopniu jak uszczelka NBR (nitril).

Odporność chemiczna jest badana zawsze przy ściekach o temperaturze normalnej tzn. około 20 st. C.  Przy wyższych temperaturach ścieków (zwłaszcza agresywnych), należy zawsze konsultować dany przypadek z producentem lub jego przedstawicielem.

Żaden z wyżej wymienionych materiałów stosowanych obecnie do połączeń (uszczelnień) rur kamionkowych nie jest odporny na agresywne działanie węglowodorów aromatycznych typu benzen, ksylen, toluen.

Kamionka jako materiał jest odporna na wszystkie agresywne ścieki chemiczne z wyjątkiem kwasu fluorowodorowego (HF) oraz innych agresywnych związków zawierających fluor.

mgr inż. Piotr Leśniański

Odporność termiczna i chemiczna rur kamionkowych produkowanych zgodnie z PN-EN 295

Rury kamionkowe produkowane zgodnie z PN-EN 295 mają dużą odporność chemiczną i termiczną tylko pod pewnymi warunkami podanymi w części 3  w/w normy.

Temperatura

W niektórych polskich katalogach rur kamionkowych podawana jest „wytrzymałość na temperatury rur kamionkowych” w zakresie -10°C do +70°C. Jest to pojęcie mylne. W rzeczywistości, odporność w tym zakresie temperatur dotyczy połączeń rur, a nie samych rur kamionkowych.

Badanie laboratoryjne odporności termicznej połączeń odbywa się powietrzem, cyklicznie zmieniając zakres temp.(PN-EN 295-1 rozdz. 3.8 oraz PN-EN 295-3 rozdz. 21.1). Badanie długotrwałej odporności odbywa się za pomocą wody w temp. 45°C w czasie 7 dni (PN-EN 295-3 rozdz. 3.9

Standardowe rury kamionkowe nie są odporne na szok termiczny. Przyrost temp. ścieków nie powinien być większy niż 20°C w ciągu jednej godziny (wg. producentów brytyjskich). Absolutnie nie można standardowych rur kamionkowych stosować w przypadku, gdy do rurociągu, na przykład, nagle są zrzucane ścieki np. o temp 90°C podczas gdy temp. ścianek rur wynosi około 20 st. C, -  w takim przypadku rury mogą pęknąć. Przyrost temperatury ścieków powinien być stopniowy, jak podano wyżej.

Istnieją jednak rury kamionkowe odporne na szok termiczny. Są to rury bezkielichowe HT, produkowane przez brytyjską firmę Naylor Drainage Ltd.

Agresja chemiczna.

Rury kamionkowe i ich połączenia są odporne na ścieki agresywne w zakresie  pH 2-12  przy temperaturze ścieków  20 +/- 5 °C. W wysokich temperaturach agresywność ścieków bardzo rośnie i może następować erozja wewnętrznej powierzchni ścianek oraz destrukcja uszczelek.

Najbardziej niekorzystne warunki dla rur panują wtedy, gdy wszystkie w/w niekorzystne zjawiska zaistnieją jednocześnie. Na przykład: do rurociągu przy  temperaturze ścianek rur około 20°C cyklicznie są zrzucane ścieki bardzo kwasowe (pH 2) w temp. 80°C i zaraz potem bardzo zasadowe (pH 12) też w temp. 80°C. W takim przypadku może nastąpić pękanie rur (szok termiczny) i erozja wewnętrznych powierzchni rur.

Rury kamionkowe nie są odporne na działanie kwasu fluorowodorowego (HF) oraz innych związków chemicznych zawierających fluor.

Wymagania dotyczące rur podane są w polskiej/europejskiej normie PN-EN 295-1 , natomiast  metody badań sprawdzających w PN-EN 295-3.

Żaden producent nie poleca zastosowania rur kamionkowych w warunkach wyraźnie odbiegających od podanych w normie i nie bierze odpowiedzialności za ewentualne uszkodzenia rurociągu powstałe wskutek zastosowania rur w takich ekstremalnych warunkach.

Wszystkie przypadki odprowadzania ścieków przemysłowych powinny być  wcześniej konsultowane z działem technicznym producenta, lub jego oficjalnym przedstawicielem.

Ogólnie: do ścieków zawierających kwasy i zasady najbardziej odpowiednie są uszczelki EPDM.  Do ścieków zawierających „substancje ropopochodne” – uszczelki NBR.

Odporność chemiczna uszczelek stosowanych w połączeniach rur kamionkowych zostanie omówiona w osobnym artykule.

mgr inż. Piotr Leśniański

MPA NRW - co to jest ?

MPA NRW to skrót od Materialprufungsamt Nordrhein-Westfalen.

Adres instytucji: Marsbruchstrasse 186, 44287 Dortmund, Niemcy.

Nazwa angielska: Institute for Material Testings North Rhine Westphalia.

W dowolnym tłumaczeniu: Urząd (Instytut) Testowania Materiałów.

Instytucja ma siedzibę w Dortmundzie w niemieckim landzie Północna Nadrenia-Westfalia.

MPA NRW posiada akredytacje (m/innymi do badań rur kamionkowych) nr. DGA-PL-2600.22

(DGA to niemiecki odpowiednik polskiego PCA – Polskie Centrum Akredytacji)

MPA NRW jest całkowicie niezależną instytucją zajmującą się testowaniem i sprawdzaniem zgodności parametrów materiałów (w tym budowlanych) z wymaganiami norm europejskich EN (European Norm), zgodnie z którymi zostały wyprodukowane.

Każdy producent na własną odpowiedzialność musi podać na wyrobie numer normy. Zgodność wyrobu z wymaganiami normy musi być potwierdzona przez niezależną instytucję do tego upoważnioną. Certyfikat wydany w jednym państwie Unii powinien być uznawany w pozostałych państwach członkowskich. W większości państw członkowskich Unii Europejskiej istnieją podobne instytucje. Jednakże MPA NRW posiada chyba największą renomę ze względu na możliwości laboratoryjne, doświadczenie i kadrę specjalistów.

W przypadku rur kamionkowych odnośną Normą Europejską jest EN 295. Jest ona jednolita we wszystkich państwach członkowskich. W każdym kraju dodaje się przedrostek identyfikujący dane państwo.

W Polsce norma ta ma numer PN-EN 295 (Polska Norma – wydana przez Polski Komitet Normalizacyjny) (istnieje kilka części tej normy, najważniejsza to PN-EN 295-1 „wymagania”).

W Niemczech DIN-EN 295 (Deutsches Institut fur  Normung).

W Wielkiej Brytanii BS-EN 295 (British Standard).

We Francji NF-EN 295 (Norme Francaise).

itd.

W przypadku rur kamionkowych wszyscy znaczący producenci posiadają wyniki badań MPA NRW.  Producenci pilnują aby każda rura, oprócz numeru normy i innych oznaczeń wymaganych przez normę, posiadała także oznaczenie „MPA  NRW”. Jest to dowód m/innymi na to, że ich produkcja jest kontrolowana przez najbardziej renomowaną w UE instytucję do tego celu powołaną.

mgr inż. Piotr Leśniański